Cetula

ЦИТУЛЯ (pol. Cetula) – do 1947 r. wieś ukraińska w powiecie jarosławskim. W 1939 r. na 1460 mieszkańców 1170 było Ukraińcami, 140 Polakami (w tym 40 kolonistami z okresu po I wojnie światowej), 130 rzymskimi katolikami posługującymi się językiem ukraińskim, 20 Żydami [Kubijowicz, 28].

HISTORIA

Mordy na mieszkańcach
Fragment rozmowy z Anną Mihus (panieńskie nazwisko Łobaz), ur. 13 grudnia 1927 r. w Cetuli o mordzie na Ukraińcach na przysiółku Terebnie

[…]
Dziadkiem moim był Petryha, którego sparaliżowało przed wojną. Miał 2 córki i zięcia we Francji, dzięki nim postawił murowaną stajnię, a wszystko było drewniane, jak to kiedyś. Przed wojną ciotka zmarła, dziadek został sparaliżowany. Sparaliżowane leżały też 2 stare kobiety w Terebniach. Wtedy [napastnicy] przywieźli ich do starego domu, do dziadka, i ten dom podpalili. Spłonął mój dziadek i te kobiety.

Kto to zrobił?
Kto? Polacy, a kto!?

Skąd pochodzili?
Tego to ja już nie wiem. Wiem, że podpalili z nimi dom, nie uciekli. Jedna z tych starych kobiet pisała się Bacio.

A druga?
Drugiej nie znam.

Co z resztą ludzi?
Zdrowi uciekli, a sparaliżowanych podpalili w domu…

Spłonęły także inne domy w Terebniach?
Tego to ja już nie powiem. Terebnie to był taki mały futor.

Pani pochodzi z Cetuli. Czy tam też ktoś został zabity?
Polanyk, nie wiem o tym zbyt wiele, wiem, że zabili go Polacy, ale jak..
[…]
Źródło: Rozmowa z Anną Mihus (panieńskie nazwisko Łobaz) ur. w 1927 r. w Cetuli, w: B. Huk, Młodzi Ukraińcy Michała Borysa „Żana”. Terenowe Oddziały Samoobrony w powiecie jarosławskim w latach 1945–1947, Przemyśl 2016, s. 470–471,
Komentarz: Napad na Terebnie przypadł na 18 kwietnia 1945 r. Dokonał go bandycki oddział pod dowództwem Bronisława Gliniaka „Radwana”, milicjanci z posterunku MO w Wiązownicy, uciekinierzy z posterunku MO w Radawie. Historycy polscy utrzymują, że był to odwet za akcję UPA przeciw bandytom na Wiązownicę w dniu 17 kwietnia 1945 r., jednak łączy go jedynie następstwo czasowe – cechy charakterystyczne pozwalają bowiem umieścić go w ciągu wcześniejszych i późniejszych „zwykłych” mordów bandy „Gliniaka”.

Fragment rozmowy z Michałem Oryniakiem ur. w 1931 r. w Cetuli
[…]
Jakie ofiary ponieśli cetulanie po wojnie?
Zabity został gospodarz Mychajło Hawryszko, jeden z tych, którzy wrócili z wysiedlenia w 1940 r. na Besarabię. W marcu 1944 r. nasi ludzie zaczęli pierwsze pracę w polu. Z Piwody zobaczyli, że ktoś pracuje. Z krzaków poleciały strzały z automatu, Hawryszko dostał po palcach, ale zdołał uciec z pola żywy. Zabili go równo rok później, na tym samym polu. Polacy zbili też Wasyla Mareczkę, nazywano go „Hawrył”. Był to nasz sąsiad, kawaler, wrócił z roboty z Niemiec. I przepadł. Nie ma go i nie ma, po paru dniach znaleziono go w lesie przy drodze, w samej koszuli i kalesonach. Tato mówił, że miał zmasakrowaną głowę i ciało pokłute.
[…]
Źródło: Rozmowa z z Mychajłą Oryniakiem ur. w 1931 r. w Cetuli, w: B. Huk, Młodzi Ukraińcy Michała Borysa „Żana”. Terenowe Oddziały Samoobrony w powiecie jarosławskim w latach 1945–1947, Przemyśl 2016, s. 504.

KOMENTARZE

Zabytki wydawnicze
Link do apostoła prawosławnego z XVI w. (?) z cerkwi w Cetuli: Apostoł z Cetuli

Rękopiśmienny irmologion z przełomu XVI-XVII w. z cerkwi w Cetuli: Irmologion z Cetuli

Link do wydania folklorystycznego z 1886 r.: Obrzędy weselne ludu ruskiego we wsi Cetula

ZABYTKI UKRAIŃSKIEJ KULTURY MATERIALNEJ
Materiały monitoringu z czerwca 2010 r.

CERKIEW
Cerkiew pod wezwaniem św. Michała, zbudowana nie później, jak w 1828 r. Spłonęła podczas I wojny światowej [Szematyzm 1928, s. 376]. W 1920 r. zbudowano tymczasową kaplicę drewnianą, a w latach 30. cerkiew murowaną.


KRZYŻE

CMENTARZ

UPAMIĘTNIENIE
W głębi cmentarza, od strony wschodniej, znajdują się wykonane prawdopodobnie ok. 2002 r. nagrobki na mogiłach członków podziemia ukraińskiego w latach 1944-1947, w tym żołnierzy UPA.