Cieplice

ТЕПЛИЦІ (pol. Cieplice) – do 1947 r. wieś ukraińska w powiecie jarosławskim. W 1939 r. liczyła 3630 mieszkańców: 2680 Ukraińców, 320 ukraińskojęzycznych rzymskich katolików, 530 Polaków, 100 Żydów [Kubijowycz, 29].

Ukraiński dom ludowy; widok na zespół cerkiewny; pozostałe fotografie to pozostałości po zniszczonej wsi ukraińskiej Cieplice.

HISTORIA

Mordy na Ukraińcach
Fragment tłumaczenia na język polski informacji J. Tepłyckiego o mordzie na Ukraińcach we wsi Cieplice, zamieszczonej w zbiorze „Jarosławszczyzna i Zasiannia” z 1986 r.
[…] Do tych dwóch grup bandyckich [z Majdanu Sieniawskiego i wsi wokół Dąbrowicy – B.H.] w planowanych akcjach dołączali jeszcze pomocnicy, którzy tylko rabowali i polowali na łupy. W takim właśnie wzmocnionym „sezonowymi posiłkami” składzie bandyckie grupy wycięły w pień ukraińską ludność Piskorowic. A zaczęło się od aresztowania zupełnie niewinnych ludzi w Cieplicach. Ofiarami aresztowań byli: Mychajło Kwik (Gilar), Seńko Łeszak, Mychajło Łeszak (Komaniw), Stefan Worobel brat Ołeksy, Ołeksa Fedirko, Ilko Pich, bracia Andrij i Mykoła Hyś, Ołeksa Harpul Mychajło Szegda, Mykoła Fedirko (Medyk). Z tej grupy zginęli w więzieniu Ołeksa Fedirko, Mychajło Łeszak (Komaniw), Jurko Szegda i Mychajło Fedirko (Medyk).
Innym razem ci sami bandyci aresztowali w Cieplicach następujących chłopów: Iwan Wołczasty (Kałyn), Iwan Kowal, Petro Wołos oraz Iwan Pazuniak z Adamówki. W 1945 roku wrócił do domu tylko Petro Wołos, jednak niebawem zmarł. Pozostali zginęli bez śladu (…) Iwan Karchut uratował się od śmierci ucieczką.
W marcu 1945 r., polska banda napadła na przysiółek Cieplic – Wołczaste i tam okrutnie męczyła, a potem zamordowała 24 osoby. Po kilku dniach napadła na Cieplice. Zginęli wówczas: Stepan Zubyk, Fedko Rudyk z Pokryw, Ołeksa Wołos (Gradus), Kateryna Kwik (Gilarka), bracia Kost’ i Mychajło Nahirni, Tymko Sopiłka, Denys Czornejko, Dmytro Szegda (Smal), Iwan Rudianyn, Mykoła Paszkowski (Popyk), Nestor Paranycz, Mykoła Mokrycki, Iwan Grod, Maria Grod, Ołeksa Zygmund, Dmytro Pisieczko, Pawło Puchta, Iwan Nahirnyj, Mychajło Szegda, Mychajło Cuper, Petro Worobel, Sylvester Paszkowski, Nastia Kwik, cała rodzina Mokryckich – Iwan, Maria, Anna, Wasyl, Mychajło i Jarosław. Na przysiółku Szegdy Polacy zarąbali siekierą Mychajła Szegdę.
W 1945 r. polska banda napadła na chatę starego Iwana Karchuta i tak go pobiła, że po kilku dniach zmarł. Mikołaj Woś ze swoimi kolegami Bachorami zamordował Iwana Lutego z Górki Cygańskiej w lasku „Piwne” koło Cieplic. […]
[…] Latem 1945 r. wracała z Hamburga Anna Mołyń, wysiadła z pociągu w Leżajsku i poszła na przełaj do swojej wioski. Po drodze złapali ją Polacy z Brzyskiej Woli, obrabowali ze wszystkiego, a potem zaprowadzili do lasu, gdzie przygięli wierzchołki dwóch drzew, przywiązali do nich dziewczynę i rozdarli na dwoje.
Wtedy również Polacy zabili dwóch braci żony Łohina a ich ciała wrzucili do rzeki. Tak samo zginęli: Wasyl Karchut – brat Stefana z Górki Cygańskiej, Andrij Ziń, Iwan Pyłypeć. Bracia Iwan i Wasyl Grody po przyjeździe do Leżajska, postanowili wziąć furmankę z Cieplic. Poszedł po nią Wasyl. Kiedy wrócił do Leżajska, brat już nie żył. Zastrzelili go Polacy. […]
Cieplice, w: M. Siwicki, Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich, t. III, Warszawa 1994, s. 224–226.

Przysiółek Wołczaste
1945 marzec 17 Jarosław – Fragment raportu sytuacyjnego kierownika PUBP w Jarosławiu za okres 3 marca – 17 marca 1945 r.
[…] stwierdzono szereg zbrojnych napadów skierowanych przeciwko Ukraińcom wyjeżdżającym do Związku Radzieckiego. Uzbrojone oddziały napadają na ludność, rabują, palą budynki i zabijają ludzi. Jak na przykład 3 marca we wsi Wołczaste uzbrojona grupa ludzi w ilości 30 osób zamordowała 16 mężczyzn, jedno dziecko i 5 kobiet. Ta banda zebrała wiele rzeczy, bydła, następnie odeszła w stronę Łańcuta. […] stwierdziliśmy, że zabójstwa i rabunki dokonują zbrojne grupy AK. Stwierdzono, ze wraz z bandami terrorystycznymi AK współdziałają i funkcjonariusze milicji. […]
Oryginał, maszynopis. IPN-Rz-04/144, k. 37.

Tłumaczenie na język polski informacji Anastazji Moroz o mordzie na Ukraińcach w Wołczastym, zamieszczonej w zbiorze „Jarosławszczyzna i Zasiannia” z 1986 r.
(…) W sobotę 3 marca 1945 roku liczna polska banda zaatakowała nasz przysiółek –  Wołczasty. Bandyci przyszli najpierw do nas, bo nasza chata stała przy wjeździe do wsi. Jak opowiadał mój brat Iwan, jeden z bandytów, z finką w ręku, kazał wszystkim położyć się na łóżka. Iwanowi udało się uciec, ale bandyta wystrzelał całą rodzinę – ojca Mykołę Hysia, moich braci – Petra i Wasyla oraz siostrę Ewę Hyś.

Działo się to wszystko na oczach mojej mamy, siedzącej za piecem. Bandyta strzelał do niej cztery razy, lecz jakoś nie trafił. Dopiero piątą kulą rozbił twarz i wybił zęby. Mama jakimś cudem wyzdrowiała, niebawem jednak zmarła.

W naszym sąsiedztwie bandyci zamordowali Stepana, Petera i Mykołę Nyczów. Zginęli tam wówczas także Iwan, Marusia, Kateryna, Wasyl, Mychajło i Petro Łyszajowie. Bandyci nie oszczędzili także Myrona, Mychajła, Marii, Ołeha i Ilka Wołczastych. Z nimi zginęli również: Oleh, Marusia i Wasyl Soroki – wszyscy byli mieszkańcami Wołczastych. Mykoła Szczasny ze Wschodniej Ukrainy, który mieszkał w naszym przysiółku, także zginął od polskiej kuli.

Po tym bandyckim napadzie we wsi zaczęły ograbiać Ukraińców różne łotry, jak Stach Pigan i Jan Kochan. Wszyscy jeszcze pamiętamy, jak podczas wywożenia ludności ukraińskiej z naszych terenów, tam za Rudką, w Kątach, polscy bandyci przechwycili 6 furmanek z biedotą wysiedleńczą i nie wróciła stamtąd żadna dusza ludzka. (…)

Do tej pory, po latach, pamiętam podliczenia księdza rzymskokatolickiego z Cieplic, który określał liczbę zamordowanych Ukraińców z okolic Cieplic na ponad tysiąc i który pochował ich na miejscowym cmentarzu. Nie wliczał tych 75 Ukraińców, których Polacy zastrzelili w samych Cieplicach. Ukraińcy Jarosławszczyzny musieli płacić wysoką cenę za swoją narodową odrębność.

Napad na Wołczasty – przysiołek Cieplic, w: M. Siwicki, Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich, t. III, Warszawa 1994, s. 228.

Parafia
Do 1947 r. Cieplice posiadały przysiółki Biele, Kwiki, Nahirne, Pokrywy, Szehdy, Wołczaste, Zielniki.

DZIEDZICTWO UKRAIŃSKIEJ KULTURY MATERIALNEJ
Wyniki monitoringu z 2 maja 2015 r.

CERKIEW
Cerkiew pod wezwaniem Urodzin Przenajświętszej Bogurodzicy, z 1904 r.
[w uzupełnieniu]

KRZYŻE przydrożne

CMENTARZ
Groby ofiar mordów
Na początku 1945 r. działający metodami bandyckimi oddział polski Narodowej Organizacji Wojskowej pod dow. Józefa Zadzierskiego „Wołyniaka” dokonał mordu m.in. na Ukraińcach z przysiółka Wołczaste.


Stan z 2008 r.
Cmentarz cieplicki, niestety, został udokumentowany dopiero po zniszczeniu go na początku lat 2000. przez parafię rzymskokatolicką w Cieplicach. Proboszcz zniweczył bezcenną substancję historyczną i na trwałe zmienił wygląd cmentarza. M.in. wtedy w rogu cmentarza powstało śmietnisko nagrobków ukraińskich. Wystarczyło kilka lat, aby stan tego „lapidarium” był tragiczny.

Stan z 2015 r.

KOMENTARZE

BIBLIOGRAFIA