Lazy

ЛАЗИ (pol. Łazy) – do 1947 r. wieś ukraińska w powiecie jarosławskim. Według Wołodymyra Kubijowicza w 1939 r. liczyła 1650 mieszkańców, w tym 1515 Ukraińców, 80 Polaków, 40 rzymskich katolików posługujących się językiem ukraińskim i 15 Żydów.



HISTORIA
Wiek XIII
Z zapisu Iwana Łozowskiego z 1925 r. wiadomo, że „Historia powstania tutejszej wsi Łazy. Na podstawie pratykułów znalezionych jeszcze w starej cerkwi drewnianej przez księdza Filimona Podolińskiego i jego pałamarza Iwana Cypryłę, [wiadomo] że jako pierwszy osiedleniec przyszedł i wybudował się koło stawu Łozowski. Dziś na tym placu Iwan Łozowski, syn Andreja. A w którym roku i imię jego nie było zapisane, lecz było to w przybliżeniu przed 1225 r., a pierwsza cerkiew zbudowana została w 1225 r. z drewna dębowego na miejsce ciosanego tam, gdzie teraz stoi murowana, a która przez przypadek spłonęła w 1889 r. Niedługo postawiona została tymczasowa kaplica, później zbudowana została dzisiejsza murowana, która ma zapisaną historię i rok budowy. Na podstawie świadków Iwana Cypryły i Iwana Workuna powstanie wsi Łazy na dzień 19/8-1925 r. liczy sobie 700 lat, czyli roków, pisał Iwan Łozowski, syn Stefana”.
Źródło: Myron Łozowśkyj, Seło Łazy, Toronto-Nju Jork-Paryż-Sydnej 1988, s. 28.
Wiek XX
W marcu 1946 r. oddział UPA podpalił część budynków poukraińskich i most na rzece Szkło [Litopys 40, 368].

FOTOGRAFIE HISTORYCZNE
Fotografie oraz podpisy zaczerpnięte zostały z wydania: Myron Łozowśkyj, Seło Łazy. Zbirnyk istorycznych, archeołohicznych, etnohraficznych materialiw ta spohadiw pro seło Łazy na Jarosławszczyni w Zachidnij Ukrajini, Toronto-Nju Jork-Paryż-Sydnej 1988, ss. 192. Niektóre informacje autora umieszczone przy każdym ze zdjęć zostały uzupełnione informacjami Andrija Czornego na wstępie do galerii.

Cerkiew
Cerkiew pod wezwaniem Świętego Mikołaja. Wzniesiona na miejscu świątyni drewnianej na początku lat 90. XIX w. Poświęcona w 1894 r.

Życie religijne

Oświata i kultura
Uwaga: według A. Czornego, świadka wykonywania niektórych z umieszczonych niżej fotografii, zdjęcia nr 10 i 11 wykonane zostały najprawdopodobniej w 1943 r. Spis osób na fotografii nr 11: W pierwszym rzędzie od lewej siedzą: J. Moszczańska, A. Pryśko, H. Kozak, dyrygent chóru W. Pryśko, S. Warchomika, K. Kindro; w drugim rzędzie stoją: Sofija Moszczańska, S. Gerska, S. Kobarynka, J. Seniuszko, M. Arendarczuk, S. Czorna, E. Łozowska, A. Kindro, Stefanija Czorna; w trzecim rzędzie: I. Zacharko, H. Werkun, H. Hnatko, I. Warchomika, Hryhorij Poznański, W. Fedio, I. Popik, I. Karasziwski.

Fotografie z kolekcji Andrija Czornego
Według A. Czornego fotografia nr 8, przedstawiająca m.in. Hryhorija Werhuna wykonana została ok. 1937 r. H. Werhun urodził się w 1919 r., zdjęcie jest przedwojenne, a więc informacja M. Łozowskiego przytoczona w opisie przy zdjęciu, iż pochodzi ono z 1929 r. nie może być prawdziwa – Werhun na zdjęciu musiałby wtedy liczyć 10 lat, a tyczasem jest dojrzałym młodzieńcem.

LOSY MIESZKAŃCÓW ŁAZÓW w latach 1939-1947
Ukraińskie ofiary z lat 1939-1948
W latach 1939-1948 w następstwie niekorzystnego splotu wydarzeń historycznych poniosło śmierć wielu ukraińskich mieszkańców wsi. Dawny mieszkaniec Łazów, Andrij Czorny, w oparciu o informacje 1. Zofi Czorny-Werhun, ur. 1922 r.; 2. Anny Czorny-Tokarczyk, ur. 1923 r.; 3. Mychajły Warchomiki, ur. 1924 r.; 4. Andrija Koziaka, ur. 1928 r., w 2003 r. zebrał dane dotyczące ofiar pośród ukraińskich mieszkańców wsi (uwaga: nie dotyczą one przysiółka Moszczany).
Powołani do polskiej armii w 1939 r., zaginęli bez wieści: 1. Pryśko Mychajło, syn Anastaziji; 2. Lijka Jurij; 3. Zacharko Iwan, syn Jurija.
Powołani do Armii Czerwonej w latach 1940-41, zaginęli bez wieści: 1. Jatczycha Wasyl; 2. Kindro Dmytro, syn Wasyla; 3. Kobarynka Iwan, syn Wasyla; 4. Charysz Andrij, syn Hryhorija; 5. Maruszak Jakiw, syn Dmytra.
Zaginęli bez wieści jako uczestnicy grupach marszowych OUN: 1. Cypryła Iwan, syn Tymoteja; 2. Karapyta Wasyl; 3. Karasziwśkyj Pawło.
W niemieckiej policji pomocniczej i Werkschutzu zaginęli bez wieści: 1. Szczyrbjak Stefan; 2. Misiać Iwan, syn Mariji; 3. Moszczanski Stefan, syn Mitra; 4. Pych Wasyl; 5. Karasziwski Lonhyn, syn Feodora.
Powołani do Dywizji „Galizien”, zaginęli bez wieści: 1. Fed’o Wasyl’, syn Demka; 2. Sycz Wasyl’, syn Antona; 3. Pryśko Ilia, syn Mykoły; 4. Buryj Andrij, syn Wasyla; 5. Kosiur Iwan, syn Seńki.
Zamordowani przez Niemców: 1. Karasziwski Łeonid, syn Teodora; 2. Pych Wasyl; 3. Fedio Mitro (Oświęcim); 4. Iwanicha Iwan, syn Teodora.
Aresztowani przez Sowietów w latach 1939-1941 i po 1944 r., zaginęli bez wieści: 1. Manczak Wasyl’, syn Wasyla; 2. Manczak Ahafija; 3. Karasziwśkyj Ewhen, syn Feodora (student we Lwowie); 4. Lijka Iwan; 5. Maczuha Iwan; 6. Karasziwśkyj Iwan; 7. Iwanicha Hryhorij; 8. Koziak Dmytro.
Powołani do Armii Czerwonej w latach 1944-1945, zaginęli bez wieści: 1. Mydryj Iwan, syn Maksyma; 2. Iwanicha Iwan, syn Iwana; 3. Seniuszka Iwan, syn Mychajły; 4. Cypryła Emil, syn Tymka; 5. Popik Iwan, syn Petra; 6. Kosiur Antin, syn Wasyla; 7. Pryśko Wasyl, syn Wasyla; 8. Maczuha Maksym, syn Iwana; 9. Karasziwski Anatol, syn Teodora; 10. Hnatko Petro, syn Matwija.
Ochotnicy, którzy zginęli w szeregach UPA i oddziałach samoobrony (SKW): 1. Manczak Wołodymyr, syn Jakyma (zginął 1945 r. – Łazy); 2. Pryśko Iwan, syn Tatjany (ur.1927 r., zaginął bez wieści); 3. Pyrcz Iwan, syn Mychajły (ur. 1927 r., zginął 14.01.1946 r. – Laszki); 4. Manczak Wasyl, syn Iwana (ur. 1927 r., zginął 1946 r. – Lubaczowszczyzna); 5. Doskocz Iwan (ps. „Zabutyj”), syn Wasyla (ur. 1925 r., zginął 19.02.1946 r. – Chrapy); 6. Newdiaczny Łeonid („Szach”), syn Maksyma (zginął 16.03.1946 r. – Lubaczowszczyzna); 7. Newdiaczny Łonhyn („Kułyk) (zginął 20.04.1946 r. – Lubliniec); 8. Kosiur Andrij („Wowk”), syn Paraskewii (ur. 1924 r., zginął 1947 r. – Lubaczowszczyzna); 9. Warchomika Iwan (ps. „Sokyra”), syn Seńka (ur. 1924 r., zginął 29.06.1946 r. – Chałupky-Chotyniec); 10. Fil Andrij (ps. „Żowtodziob”), syn Stefana (1928, 22.04.1947 r. Nienowice); 11. Werhun Hryhorij (ps. „Triska”), syn Teodora (1914, 17.07.1947 r. – Łazy); 12. Kobarynka Iwan, syn Ilka (zginął 15.04.1946 r. – Łazy, spalony); 13. Pidłyżny Hryhorij, syn Dmytra (+15.04.1946 r. – Łazy); 14. Łozowski Iwan, syn Dmytry (5.04.1946 r. – Łazy); 15. Łozowski Dańko, syn Ołeksy (ur. 1924 r., 1945 r. – okolice Młynów); 16. Szczyrbiak Andrij, syn Marii (15.04.1946 r. – Łazy); 17. Kizłyk Iwan (zginął 1945 r. – Bajaky); 18. Mudry Andrij, syn Pawła (zginął 1944 r. – Dibrowa); 19. Kryś Andrij (zginął 1944 r. – Karpaty); 20. Workun Wasyl (+1946 r. – Zadibrowa); 21. Popyk Iwan (15.04.1946 r. – Łazy).
Zginęli w podziemiu ukraińskim w niewyjaśnionych okolicznościach: 1. Tancowny Trofym; 2. Fedak Teodor, syn Iwana; 3. Musiał Iwan, syn Anny; 4. Onuszko Iwan, syn Stefana; 5. Karasziwski Andrij, syn Iwana; 6. Moszczanski Wołodymyr, syn Mykoły.
Cywilni mieszkańcy Łazów zamordowani przez Wojsko Polskie i milicję: 1. Kobarynka Wołodymyr; 2. Kobarynka Tymotej, syn Illi; 3. Kobarynka Irena, córka Illi; 4. Łozowski Iwan, syn Dmytry.
Zamordowani w polskich więzieniach (prócz Jaworzna): 1. Pawłyk Andrij; 2. Manczak Iwan; 3. Szczyrbiak Ołeksa, syn Mariji; 4. Zacharko Mychajło.
W polskim obozie koncentracyjnym Centralny Obóz Pracy w Jaworznie w okresie 1947-1948 więzieni byli:
1. Czorny Wasyl; 2. Ferenc Atanazy; 3. Kindro Kateryna; 4. Kindro Wasyl – zmarł w COP; 5. Pyrcz Andrij; 6. Kobarynka Wasyl; 7. Łohin Iwan; 8. Pryśko Anna – zmarła; 9. Ferenc Wasyl; 10. Kobarynka Wasyl (Maziar); 11. Kosiur Marija; 12. Workun Teodor; 13. Workun Kateryna; 14. Koziak Mychajło – zmarł; 15. Fedak Iwan; 16. Szczyrbiak Ołeksa; 17. Manczak Iwan; 18. Dublianka Petro; 19. Zacharko Iwan; 20. Łozowśkyj Petro; 21. Wojtowycz Mytro; 22. Newdiacznyj Wasyl; 23. Pryśko Andrij; 24. Workun Mychajło – zmarł [niżej do pobrania spis w PDF].

Ofiary deportacji
Według oficjalnej dokumentacji z akcji „Wisła”, opublikowanej przez Eugeniusza Misiłę, w okresie 01-20 czerwca 1947 r. Wojsko Polskie deportowało z Łazów 377 obywateli polskich narodowości ukraińskiej; pozostało 347 mieszkańców; spośród tej liczby do wysiedlenia nie przewidziano już nikogo [Misiło, 408].
Powyższa statystyka nie jest zgodna z danymi z odpowiednich dokumentów Starostwa Powiatowego w Jarosławiu przechowywanych w Archiwum Państwowym w Przemyślu. Według nich z Łazów deportowanych zostało w czasie akcji „Wisła” 111 rodzin, czyli 402 osoby. Natomiast do Ukraińskiej SRR deportowano według dokumentów archiwalnych 196 rodzin, 830 osób. Wg innych danych jej ofiarami padło 202 rodziny, 842 osoby [Ukrajina-Polszcza: istoryczna spadszczyna i suspilna swidomist’, t. 2, Lwiw 2007, s. 217].

DOKUMENTY I MATERIAŁY do historii Łazów

Andrij Czorny, Lista ukraińskich ofiar wsi Łazy. Opis: język polski, 219 KB, plik PDF:
Lista ofiar śmiertelnych z lat 1939-1948

Ukraińcy deportowani z Łazów w ramach akcji „Wisła” w 1947 r. – skany oryginalnych spisów przesiedleńczych sporządzonych w kilka dni po deportacji. Oryginały przechowywane są w Archiwum Państwowym w Przemyślu: zespół Główny Pełnomocnik Rządu ds. Ewakuacji w Rzeszowie, sygn. 19, k. 57-60, 89, 195. Opis: język polski, 3 MB, plik PDF: Spis Ukraińców deportowanych z Łazów w ramach akcji „Wisła” w 1947 r.
Dwa spisy ukraińskich mieszkańców Łazów, którzy zostali deportowani tuz po II wojnie światowej do Ukraińskiej SRR. Pierwszy sporządzony został przez Andrija Czornego na podstawie danych wspomnieniowych. Drugi to kopia dokumentu – spisu przechowywanego w Archiwum Państwowym w Przemyślu.
Spis Ukraińców deportowanych z Łazów do Ukraińskiej SRR
Spis Ukraińców deportowanych z Łazów do USRR

FOTOGRAFIE WSPÓŁCZESNE
Wszystkie fotografie współczesne wykonane zostały 4 kwietnia 2011 r. dzięki uprzejmości i środkom Pana Andrzeja Czornego z Przemyśla, niegdyś mieszkańca Łazów, ur. w 1935 r.

CERKWISKO
Cerkiew murowana pod wezwaniem św. Mikołaja z 1894 r. zniszczona została za zgodą władz z inicjatywy polskich kolonistów wyznania rzymskokatolickiego, którzy zamieszkali we wsi po deportacji ludności ukraińskiej. Według informacji z książki Myrona Łozowskiego „Seło Łazy”, w okresie 1947-1953 obiekt pozostawał w stanie nienaruszonym. Następne wydarzenia następowały, jak się wydaje, zgodnie z odreagowywaniem rzymskokatolickiej społeczności lokalnej na wydarzenia polityczne w Polsce. Po śmierci Stalina i Bieruta miały miejsce pierwsze próby wykorzystywania cerkwi jako źródła materiałów budowlanych, a po 1956 r. rozluźnienie gorsetu państwowego pozwoliło kilku miejscowym rzymskim katolikom uzyskać od władz powiatowych zezwolenie na kupno i rozbiórkę obiektu, będącego własnością państwa. Miały miejsce próby ratowania cerkwi podjęte przez kilka rodzin ukraińskich, jednak niezbyt popularne w tym okresie władze starały się zjednać sobie nieukraińską część wsi i raz wydanego pozwolenia oraz akty sprzedaży nie wycofały. Potężną bryłę świątyni rozbierano w ciągu kilku lat. Ostatecznie zniknęła z powierzchni ziemi na początku lat 60. XX w. Pozostałości w formie fundamentów i dolnej części murów świadczą jednak do dziś o wspaniałym umiejscowieniu łazowskiej cerkwi w krajobrazie wsi, jej rozmiarach i bogactwie fundatorów – miejscowej greckokatolickiej ludności ukraińskiej.

CMENTARZ przycerkiewny

KAPLICZKA
Stojąca w dawnym centrum wsi, naprzeciw dawnej cerkwi, kapliczka upamiętnia uzyskanie wolności osobistej przez chłopów ukraińskich w 1848 r. – zniesienie pańszczyzny. W języku ukraińskim nazywano ją przed 1947 r. „figura” (ukr. фіґура). Okalające ją dziś drzewa w latach 30. XX w. dopiero powoli zaczęły ja przerastać, a więc przed I wojną światową jeszcze ich nie posadzono. Rok budowy kapliczki nie jest znany. Każdego roku 16 maja paroch greckokatolicki odprawiał przed nią nabożeństwo dziękczynne – moleben.

ZABUDOWA
Trzy pierwsze fotografie przedstawiają stan współczesny przedwojennego budynku szkolnego zbudowanego ze środków mieszkańców wsi.

PLEBANIA

UPAMIĘTNIENIE ukraińskich ofiar wsi Łazy 1939-1947
Upamiętnienie znajduje się na cmentarzu wiejskim, w głębi, po prawej stronie.

CMENTARZ

CMENTARZ – część dawna I

CMENTARZ – część dawna II

no images were found