Leżajsk

LEŻAJSK (ukr. Лежайськ) – przed 1945 r. polsko-żydowsko-ukraińskie miasteczko w powiecie łańcuckim. Wg W. Kubijowicza w 1939 r. pośród 6100 jego mieszkańców, było 400 Ukraińców. Na co dzień językiem ukraińskim posługiwało się 20 osób, a reszta – polskim. Polaków było w tym czasie w Leżajsku 3850, Żydów 1850 osób.

HISTORIA
W drugiej połowie V wieku n.e. w okolice późniejszej osady o nazwie Leżajsk przybyła ludność wschodniosłowiańska, zapewne protoplaści późniejszych Ukraińców. Początki osady leżajskiej związane są dziejami ziem nad Sanem w okresie staroukraińskim, bowiem w X-XII wieku należały one do Rusi Kijowskiej będącego pierwszym państwem ukraińskim (nazywanym wtedy Rusią). Leżajsk wchodził prawdopodobniej w skład wołosti rzeczowskiej Kijowskiej Ukrainy, a następnie Księstwa Halicko-Włodzimierskiego. Po zbrojnym podboju przez króla Kazimierza w latach 40. XIV w. kancelaria królewska w celu określenia ich charakteru historycznego i etnicznego wielokrotnie używała zwrotu in terra Rusiae, czyli w ziemi Rusi. Jako miasto ruskie określił Leżajsk w XV w. król Władysław Jagiełło inni królowie polscy. Najdawniejszym dokumentem, w którym wymieniona została wieś Leżajsk, to nadanie ziem byłej ruskiej wołosti rzeszowskiej Janowi Pakosławicowi przez króla polskiego Kazimierza w 1354 r. Sama osada, a od 1397 r. miasto, była własnością królewską. Przynajmniej od XIII w. można mówić o istnieniu w Leżajsku cerkwi prawosławnej. [cd. w opracowaniu]
W latach 1943-1945 nie mniej, jak 110 Ukraińców, zamieszkujących Leżajsk wraz z przyległymi miejscowościami Siedlanka, Stare Miasto, Przychojec, zostało zamordowanych przez podziemie polskie, którego członkowie przeważnie zamieszkiwali w mieście.
[cd. w opracowaniu]

MATERIAŁY DO HISTORII LEŻAJSKA

WIEK XVI
Lustracja dóbr królewskich starostwa w Leżajsku z 1565 r. Opublikowano w: Żereła do istoriji Ukrajiny-Rusy, t. II, Lwiw 1897, s. 172-210. Opis: język polski, plik PDF:
Lustracja starostwa leżajskiego 1565 r.


WIEK XX
HŁADYŁOWICZ, Adolf – w 1940 r. w nr 83 krakowskiej gazecie „Ukrajinśki Wisti” opublikował krótki zarys historii Ukraińców z Leżajska pt „Leżajsk (ukr. Лежайськ). Opis: język ukraiński, 0.5 MB, plik PDF:
Ukraińska twierdza nad Sanem

KYSZAKEWICZ, Wira – wspomnienia o mordach na Ukraińcach w Leżajsku na początku 1945 r. Opis: język ukraiński, maszynopis, plik PDF, 1,2 BM:
Wspomnienia Wiry Kyszakewicz

Spis mieszkańców Leżajska narodowości ukraińskiej lub mieszanej w okresie 1944-1945. Opis: język polski, maszynopis, plik PDF:
Spis mieszkańców Leżajska narodowości ukraińskiej

Spis osób narodowości ukraińskiej w Leżajsku po lipcu 1944 r. ubiegających się o wyłączenie z deportacji do USRR. Opis: język polski, maszynopis, plik PDF:
Wykaz z 29 stycznia 1946 r. dotyczący deportacji do USRR

HAJDUK, Bronysław – maszynopis wspomnień z lat być może 70. XX w. Opis: język ukraiński, czcionka łącińska, plik PDF, 2,25 MB:
O moim mieście Leżajsk

BAZYLEWICZ, Roman – spis ofiar mordów dokonanych na Ukraińcach w Leżajsku i najbliższej okolicy przez podziemie polskie i zarazem sąsiadów. Sporządzony w 2009 r. Opis: język polski, plik PDF:
Ukraińcy parafii greckokatolickiej w Leżajsku
zamordowani przez NOW-NSZ-NZW w latach 1943-1945


FOTOGRAFIE HISTORYCZNE

CERKIEW
Fotografia nr 1 – Cerkiew Wniebowstąpienia Najświętszej Marii Panny (ukr. Успіння); 2 – Cerkiew w latach 50. XX w.; 3 – Ikonostas, zdjęcie z broszury ks. Jurija Kikty; 4 – Ołtarz św. Mikołaja; 5 – Ołtarz boczny – ukrzyżowanie Jezusa Chrystusa; 6 – Symboliczna mogiła poległych za wolną Ukrainę (umieszczona w cerkwi prawdopodobnie ze względu na brak zezwolenia władz, by Ukraińcy mogli oddawać cześc swoim poległym np. w Domu Narodowym); 1929 r.; na wstędze napis Вірним Синам України (Wiernym Synam Ukrainy).


Greckokatoliccy parochowie Leżajska
Od lewej: Greckokatoliccy parochowie (proboszczowie) i administratorzy parafii w Leżajsku: Mychajło Rozdilski (1860-1878), Petro Pleszkewicz (1879-1889), Wiktor Kmicykewicz (1891-1902), Osyp Kopystiański (1902-1904), Ołeksandr Pasławski (1904-1908), Iwan Karpewicz (1910-1919), Matwij Chomań (1919-1921), Mychajło Dyhdałewicz (1929-1937), Jurij Kykta (1938-1945).


FOTOGRAFIE WSPÓŁCZESNE
CERKIEW



DOM NARODOWY



MOGIŁA zbiorowa ukraińskich ofiar Leżajska
Na cmentarzu komunalnym w Leżajsku pochowana została większość ofiar mordów z lat 1943-1945. Kilka lat temu, prawdopodobnie w 2008 r., nagrobek został odnowiony, zadbano także o tablice zawierające imiona i nazwiska ofiar.

POMNIK ofiar Leżajska
Na Ukrainie, na cmentarzu w miasteczku Horodenka w obwodzie iwano-frankowskim Ukraińcy deportowani w 1945 r. z leżajska wybudowali własnym kosztem pomnik upamiętniający ukraińskich mieszkańców tego miasta i najbliższej okolicy zamordowanych w latach 1944-1945 przez polskie formacje podziemne i grupy bandyckie.