Krzywa

КРИВА (pol. Krywa, Krzywa) – do 1947 r. wieś ukraińska w powiecie gorlickim. W 1939 r. liczyła 220 mieszkańców, w tym 215 Ukraińców i 5 Żydów [Kubijowicz, 24].

HISTORIA

WIEK XVI
Krzywa założona została w 1564 r. jako wieś ruska przez Stecza Milicza (ukr. Стецько Милич?) z Pętnej na mocy przywileju lokacyjnego wydanego przez starostę królewskiego z Biecza, Mikołaja Ligęzę. Właścicielem wsi prawie do końca XVIII w. był urząd królewski Rzeczypospolitej, następnie stanowiła własność prywatną szlachciców polskich. Jakkolwiek w akcie lokacji wsi, którą na początku miała stanowić 20 domostw zwolnionych na 20 lat od podatku, nie została określona przynależność wyznaniowa, to z innych dokumentów i dziejów wsi wiadomo, że Krywą w latach 1564-1947 należy opisywać na podstawie wartości i pojęć immanentnie przynależnych do cywilizacji bizantyjsko-ruskiej (ukraińskiej).
WIEK XIX
W Krywej w 1793 r. urodził się Onufry Krynicki, późniejszy ksiądz greckokatolicki, absolwent seminarium lwowskiego, doktor uniwersytetu wiedeńskiego, profesor historii cerkwi na uniwersytecie lwowskim.
WIEK XX
W czasie I wojny światowej więźniami austro-węgierskiego obozu koncentracyjnego w Thalerhoffie bez sądu zostali Mykoła Kyczej, Iwan Sajfert, Iwan Urda, Mychajło Urda, Semen Wisłocki. Śmierć w nim ponieśli M. Kyczej i I. Sajfert.
W 1936 r. działała we wsi jednoklasowa szkoła podstawowa z ruskim (ukraińskim) językiem nauczania. Istniała czytelnia „Proświty”, spółdzielnia „Zhoda” (pol. Zgoda).
Od września 1946 r. do początku wiosny 1947 r. Krywa wchodziła w skład trzeciego kuszcza o kryptonimie „Borysław”, będącego jedną z trzech jednostek administracyjnych niższego stopnia w ramach VII rejonu nadrejonu OUN-SD „Wierzchowina” Zakerzońskiego Kraju. Według podziemnego sprawozdania o stanie ludności ukraińskiej po deportacji do USRR w Krywej na 41 gospodarstw do wyjazdu zmuszono tylko 1 rodzinę, więc wieś nadal zamieszkiwało 39 rodzin ukraińskich oraz jedna polska [Litopys 33, 586]] (być może przybyła do domu po rodzinie, która ubyła). W tym czasie w podziemiu ukraińskim działało 6 mężczyzn i kilka kobiet pochodzących z Krywej, w tym Stefan Demczar i N Demczar ps. „Tucza” [Litopys 34, 279]. Tekla Demczar we wspomnieniach opublikowanych w „Naszym Słowie” napisała, że „Z naszej wsi 6 chłopców poszło do partyzantki, do UPA, wśród nich i mój brat Stefan. Do Jaworzna zabrały [władze polskie – B.H.] 10 osób, a naszej rodziny ojca i dwóch braci, Mychajło właśnie wrócił z Armii Czerwonej i jego też zabrali do Jaworzna (…). Cztery inne osoby siedziały w Sztumie z wysokimi wyrokami”.
W dniach 11-15 czerwca 1947 r. Wojsko Polskie deportowało z Krzywej na Ziemie Zachodnie Polski 156 obywateli polskich narodowości ukraińskiej. Pozostało 6 Ukraińców [Misiło, 406]. Były to rodziny Mychajły i Iwana Urdów, będących obywatelami USA. W 1947 r. wyniku deportacyjnej akcja „Wisła” uległa zagładzie dotychczasowa 400-letnia bizantyjsko-ukraińska formacja cywilizacyjna Krzywej, lecz jej pozostałości – orne pola, pastwiska i łąki wraz z możliwością gospodarowania na nich, nazwy miejscowe, nazwiska byłych mieszkańców, cerkiew, figury i krzyże przydrożne, cmentarz, do dziś kształtują krajobraz kulturowy wsi.
[cd. w opracowaniu]

FOTOGRAFIE HISTORYCZNE
Krywa i jej mieszkańcy w latach 30-40. XX w.
1. cerkiew śww. Kosmy i Damiana; 2 i 12. procesja z okazji święta Przenajświętszej Eucharystii podąża do jednego z czterech ołtarzy przygotowanych obok krzyży przydrożnych, chorągwie cerkiewne niosą z lewej Andrij Urda, z prawej Andrij Sokyra, za nimi ks. W. Hajdukewicz; 3-4. plebania, na pierwszej fotografii widoczne wejścia od strony podwórza, które po akcji „Wisła” zostało przeniesione od strony drogi wiejskiej; 6. młodzież i dzieci z Krywej w Wołowcu, opis: I rząd od góry od lewej (podobnie w pozostałych rzędach) – późniejszy diak krywiański Mykołaj Pokryszczak, Iwan Urda; II rząd – Maria Polryszczak, Maria Wancko (po mężu Zoryło), Maria Myhałyk, Anna Myhałyk; III rząd – Julia Pokryszczak, Maria Tchir, Juhaska Bybel, Anna Koban; w IV rzędzie siedzą – NN, Andrij Bybel, Iwan Demczar; 7. mieszkaniec Krywej odwozi na stację PKP w Gorlicach Marię Lewicka, siostrę Lubomiry Hajdukewicz; 8. prawdopodobnie ten sam woźnica; 9. scena z 6-aktowego przedstawienia „Zołotyj czerewyczok” (pol. Złoty trzewiczek) prezentowanego w 1941 r. przez dzieci z ukraińskiej szkoły w Krywej pod kierownictwem nauczycielki Lubomiry Hajdukewicz, opis: I rząd od góry od lewej – Dmytro Romanczak, Petro Bybel, Petro Bybel syn Grzegorza, II rząd – Stefania Myhałyk (po mężu Pełechacz), córka Andrzeja Bybla Julia, Maria Szpiak (po męzu Kaszczak, wyjechała do Ameryki), Antonina Kwoczka (potem żona Iwana Bybla), NN, III rząd – Anna Demczar (po mężu Małanczak), Fedir Gyba, Justyna Koban; 10. fragment występów artystycznych dzieci na placu szkolnym, po. lat 40. XX w.; 11. zjazd nauczycieli z okazji imienin nauczyciela Wołodymyra Połoszynowicza i ks. Wołodymyra Hajdukewicza w 1933 r., opis: I rząd od góry, od lewej – nauczyciel z Wołowca Pyłypczak, nauczyciel ze Żdyni Sajfert, nauczyciel z Nieznajowej Tchir, nauczyciel ze Świątkowej Zwiryk, ks. Wołodymyr Hajkukewicz, nauczyciel z Krzywej Wołodymyr Połoszynowicz, nauczyciel z Pętnej Muzyka; II rząd – Lubomira Hajdukewicz, pani Zwiryk, córki Pyłypczaków z Wołowca Natalia i Ola; III rząd – panie Połoszynowicz, Sajfert, Pyłypczak, Tchir, Muzyka; IV rząd – Luba Połoszynowicz, Oksana Hajdukewicz, Lala Muzyka; V rząd – Symon Pyłypczak, siostrzeniec pani Hajdukiewicz Zenek Lewicki, Stefania Sajfert, syn Muzyków, Orest Połoszynowicz; 13. procesja, pierwszy z lewej ks. greckokatolicki z Małastowa Pawło Szuflat, obok paroch Krywej Wołodymyr Hajdukewicz, częsciowo zasłonięty diak Waszczyszak; 14. przed szkołą w Krywej dzieci z tej wsi oraz Jasionki z nauczycielką Lubomira Hajdukewicz [opisy sporządzone na podstawie podpisów do zdjęć we wspomnieniowej księżce O. Hajdukewicz „Spomyny”].


Greckokatolicki paroch Krywej i Jasionki ks. Wołodymyr Hajdukewicz
[w przygotowaniu]
Kolekcja rodziny Byblów
Po fotografiach pochodzących z kolekcji Olhy Hajdukewicz, córki greckokatolickiego parocha Krywej, o. Wołodymyra Hajdukewicza, drugim znaczącym zbiorem jest 28 fotografii z lat 20-40 XX w. krywiańskiej rodziny Byblów. Postacią, która je wiąże, jest Anna Bybel, babcia Chrystofora Bybla, który przekazał fotografie do udostępnienia (wcześniej ich właścicielką była Maria Romańczak, panieńskie Bybel, urodzona w Krywej, a także sama Anna Bybel). Rodzina Byblów, którą poznajemy dzięki fotografiom, powstała w wyniku ślubu Andrija Bybla z Krywej z Glikerią Urda z Prysłopa, pochodząca prawdopodobnie z Prysłopa. Ich dziećmi byli Maria, Petronela, Seman i Anna.
1. Anna Bybel (babcia Marii Romańczak) z drugim mężem, Kowalem z Wyszowatki (pierwszym był Aleksander Bybel z Krywej), koniec XIX w. 2. Petronela Bybel, ur. 26 czerwca 1900 r. w Krywej, deportowana przez Wojsko Polskie w 1947 r., zm. 10 sierpnia 1952 r. w Tarnówku koło Rudnej, pochowana na cmentarzu w Grodowcu; 3. Maria Bybel, ur. w Krywej, zm. w Auburn w stanie Nowy Jork; 4. Seman Bybel, ur. 29 marca 1903 r. w Krywej, deportowany przez WP, zm. 30 czerwca 1976 r. w Małomicach, pochowany na tamtejszym cmentarzu; 5. Glikeria Bybel, ur. w 1868 r. prawdopodobnie w Przysłupie, żona Andrija Bybla z Krywej, deportowana przez WP, zm. 22 października 1953 r. w Małomicach, pochowana we wspólnej mogile wraz ze swa najmłodszą córką Anną; 6. Petronela Bybel (panieńskie także Bybel) z dziećmi Iwanną i Dmytrem, Gorlice; 7. Grupa młodzieży z Krywej, w górnym rzędzie trzecia od lewej Anna Bybel; 8. Teodor Romańczak, mąż Marii Romańczak (panieńskie Bybel); 9. drużki Julia Zoryło, Maria Zoryło, Ewa Dokla; 10. NN mieszkanka Krywej; 11. Stefania Bybel żona Semena z córkami Antonina i Marią, Krywa; 12. Antoni Bybel, kuzyn Anny, Montreal (przybył do Kanady 3 września 1928 r.); 13. Kuzynostwo Maria i Antoni Bybel w Kanadzie, lata 30. XX w.; 14. Maria Romanczak (ur. 2.06.1910 – zm. 26.08.2010), córka Dmytry; 15. Iwan Romańczak, mąż Marii Bybel, wśród kolegów w Jasionce koło Krywej (drugi od prawej), lata 30.; 16. Maria Horoszak, siostra Anny Bybel; 17. wesele, koło cerkwi w Krywej, lata 30/40. [opisy na podstawie informacji Chrystofora Bybla].

Anna Bybel
1. Anna Bybel, ur. 24 kwietnia 1907 r. w Krywej, deportowana przez WP, zm. 17 września 2003 r. w Małomicach, pochowana na miejscowym cmentarzu; 2. W Krynicy, gdzie pracowała w willi Jana Kiepury „Patria”; 3. W Krośnie ok. 1940 r., gdzie pracowała u dentysty Szczerbińskiego jako pomoc domowa; 4. W Kanadzie, lata 1928-1934; 5. Anna Małyk z Krywej w Montrealu; 6. W Kanadzie, lata 1928-1934; 7. Anna (po prawej) z koleżanką w pracy w pralni przedszkola w Montrealu; 8. Anna i Maria Bybel przed domem w Auburn, USA; 9. statek pasażerski „Aurania”, którym Anna przypłynęła do Kanady; 10. kursantki szkoły języka angielskiego w Montrealu, Anna w drugim rządzie od dołu trzecia z lewej; 11. w Buckeburg w Dolnej Saksonii, gdzie Anna pracowała przymusowo w latach II wojny światowej 1945 r.; 12. przed ruiną niemieckiego domu w Lubuskiem, w którym musiała zamieszkać po deportacji w 1947 r. [opisy na podstawie informacji Chrystofora Bybla].


STAN ZABYTKÓW UKRAIŃSKIEJ KULTURY MATERIALNEJ
Dokumentacja fotograficzna wykonana 22 lipca 2011 r. Uzupełnienia wymagają ujęcia cerkwi z perspektywy oraz jej wnętrze.

CERKIEW i dzwonnica
Drewniana świątynia pod wezwaniem świętych Kosmy i Damiana, zbudowana w latach 1924-1926, poświęcona w 1928 r. [Saładiak, 61; autor ten błędnie klasyfikuje styl budownictwa jako bojkowski]. Według schematyzmu z 1909 r. zbudowana i poświęcona w 1906 r. [s. 43]. Po deportacji grekokatolików, cerkiew została zajęta przez kościół rzymskokatolicki, rekonsekrowana jako kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej parafii rzymskokatolickiej w Gładyszowie. Funkcjonalnie wykonuje obecnie rolę kościoła rzym.-kat. Brak ikonostasu, ołtarza, losy wyposażenia cerkiewnego nie są znane. Wewnątrz pozostały ołtarze boczne, zapewne z lat 20.-30. XX w.
Poprzedniczką obecnej świątyni była cerkiew drewniana z XVIII w., która spłonęła w nieznanych okolicznościach, a na tym samym miejscu w 1812 r. kolator hrabia Stanisław Simiński zbudował kosztem własnym i gromady nową. W 1854 r. kolator hrabia Mytrowski i społeczność wsi podjęli budownictwo następnej cerkwi, gdyż poprzednia uległa zniszczeniu, w tym samym roku została konsekrowana [Schem. 1879, 99]. Cerkiew ta dotrwała do 1902 r., kiedy spłonęła. Budowę następnej trwała do 1907 r. W 1915 r. oddział węgierski podpalił ją, dlatego w 1924 r. zaczęło się budownictwo świątyni, która stoi w Krywej do dziś.

PLEBANIA
Schematyzm z 1909 r. podaje, że paroch zamieszkuje w Wołowcu [Schematyzm 1909, 43], a więc budynek parafialny w Krywej jeszcze nie istniał, paroch zamieszkiwał w Wołowcu, w budynku drewnianym z 1926 r. Widoczny na zdjęciu budynek został zbudowany w 1933 r., miał wtedy 3 pokoje i kuchnię, kryty blachą. Obok niego stała budowana w tym samym czasie drewniana stajnia, stodoła.

Parafia
Schematyzm greckokatolickiej diecezji przemyskiej z 1879 r. podaje, że „Rok erekcji tej parochii nieznany [Schem. 1879, 99]. Z innych opracowań wiadomo, że do 1776 r. stanowiła część parafii w Wołowcu, w latach 1776-1784 była samodzielną parafią; w 1784 r. stała się częścią parafii w Nieznajowej, w 1812 r. wróciła do parafii wołowskiej [Inwentaryzacja I, 96]. W 1778 r. parafia liczyła 110 grekokatolików. W XIX w. wchodziła w skład greckokatolickiego dekanatu bieckiego, po I wojnie światowej – gorlickiego. W 1936 r., gdy wraz z Wołowcem, Jasionką i Banicą wchodziła w skład dekanatu gorlickiego greckokatolickiej Apostolskiej Administracji Łemkowszczyzny: 765 wiernych, w tym w Krywej 205 [Błażejowski, 259]. Schematyzm AAŁ z 1936 podaje historię parafii w Krywej w takim wykładzie: „Krywa, Wołowiec i Nieznajowa niegdyś stanowiły trzy odrębne samodzielne parafie. Na księgach metrykalnych prowadzonych w Wołowcu w 1776 r. podpisywał się jako tamtejszy „parochus loci” duszpasterz, ks. Ilia Szczawnicki. W księgach, które założono w Krywej w 1784 r., podpisywał się ks. Andrij Krynycki jako „parochus Krywiensis”. W tym samym czasie ks. Iwan Wendzyłowicz podpisywał się w metrykach w Nieznajowej jako „parochus Nieznajowiensis”. Około 1812 r. Nieznajową przyłączono do Czyrnej, a ok. 1819 r. do Krywej przyłączony został Wołowiec. Parochem Krywej i Wołowca został najpierw ks. Andrij Krynicki, jakkolwiek podpisywał się jeszcze przez czas pewien jako administrator Wołowca, a w 1825 r. ks. Iwan Lachowski zasiadający w Wołowcu. Krzywianie pragnęli posiadać parocha u siebie. Z tego względu przy okazji podjętej w 1901 r. odbudowy budynków parochialnych w Wołowcu zaczęli ostry spór w wołowianami o to,. gdzie ma mieszkać paroch. W tym celu kilkakrotnie zwracali się do różnych władz cywilnych, w tym do ministerstwa we Wiedniu z prośba o wyznaczenie stałej rezydencji dla parocha krywieńskiego w Krywej. Staranie te spełzły na niczym. W 1933 r., ze względu na to, że Wołowiec przeszedł na schizmę, Krywa otrzymała od ordynariatu w Przemyślu pozwolenie na budowę własnego budynku parafialnego u siebie, gdzie w tym samym roku na stałe sprowadził się paroch” [Schem. 1936, 21-22].
Schematyzm Dmytra Błażejowskiego rejestruje w XIX-XX w. następujących parochów i administratorów: Iwan Lachowski (1828-1849; zmarł w Krywej, prawdopodobnie tamże pochowany), Antin Lachowski (administrator w latach 1849-1850, zapewne syn Iwana), Maksym Chrobaczyński (1850-1863), Antin Lachowski (1863-1900, wydaje się, że jest to jego powrót do Krywej, gdzie zmarł i być może został pochowany), Wołodymyr Lachowski (wikary w latach 1896-1900), Danyło Połoszynowicz (1900-1920), Iwan Skwarko (wikary w latach 1916-1920), Andrij Bardachiwski (administrator w latach 1920-1925, proboszcz w latach 1925-1929), Wołodymyr Hajdukewicz (administrator w latach 1929-1930, proboszcz w latach 1930-1945) [Błażejowski, 258]. Kolatorami parafii krywiańskiej byli dziedzice tamtejszych dóbr ziemskich, na pocz. XX w. był nim P.T. Franciszek hrabia Potulicki [Schem. 1909, 43], w latach 30. XX w. Maria hrabina Sobańska z Zagórzan.
FIGURY przydrożne

KRZYŻE przydrożne

CMENTARZ