Gorajec

ГОРАЄЦЬ (pol. Gorajec) – przed 1947 r. wieś ukraińska w powiecie lubaczowskim. W 1939 r. zamieszkiwało ją 1160 osób, w tym 1080 Ukraińców, 40 Polaków (w tym 20 kolonistów przybyłych po 1918 r.), 40 ukraińskojęzycznych rzymskich katolików [Kubijowycz, 46].

HISTORIA
Mordy na mieszkańcach
Fragment sprawozdania „Wisti z terenu” z 18 kwietnia 1945 r.
[…] kwietnia 1945 r. Szturmówka i milicja (ok. 300 osób) obrabowała wieś Gorajec, a potem spaliła (całych zostało 10 domów) i zabiła 129 osób uciekających do lasu (w tym 40 kobiet i 27 dzieci), a 29 rannych mocno pobiła. […]
Źródło: Wytiah iz „Wistej z terenu” pro antyukrajinśki akciji polakiw na Hrubesziwszczyni w berezni1945 r. w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 862. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

Fragment sprawozdania referenta politycznego II Okręgu OUN Kraju Zakerzońskiego Dymitra Dzioby „Stala” z 25 kwietnia 1945 r.
[…] 16 IV. Polska milicja i wojsko przeprowadzili akcję na wieś Gorajec. Już o godzinie 3. okrążyli wieś ze wszystkich stron, najgęściej od lasu. Ludność zaczęła uciekać. Polacy zaczęli łapać i strzelać. Druga część zajęła się paleniem gospodarstw i rabunkiem ukraińskich domów. Podczas akcja spalili całą wieś (180 gospodarstw). Zamordowali 135 osób, w tym 69 mężczyzn, 40 kobiet i 27 dzieci do lat 15. Akcja trwała do godziny 8. rano. […]
Źródło: Informacija pro antyukrajinśki akciji na terenach Jarosławszczyny ta Lubacziwszczyny, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 868. Tłumaczenie z języka ukraińskiego

Koniec 1945 r., [m.p.] – Fragment sprawozdania kierownictwa OUN Okręgu II Kraju Zakerzońskiego o mordach w Gorajcu

[…]

25 sierpnia 1944 r. bolszewicko-polska partyzantka zabiła wieśniaka Grzegorza Łaszyna, lat 41. Wymienionego wieśniaka zabrano na forszpan i zabito po drodze.

11 grudnia 1944 r. polscy bandyci zbili wieśniaka Wasyla Kaczora, lat 48, który odstawiał mleko do Rudy Różanieckiej.

13 grudnia 1944 r. Wojsko Polskie, które przyjechało do wsi w sprawie kontyngentu, a właściwie na rabunek, zraniło Wasyla Hołowkę, lat 25. Rannego bez opatrunku odstawili na MO w Płazowie, gdzie w zwierzęcy sposób został zakatowany. […]

10 stycznia 1945 r. WP wraz z MO w liczbie 50 osób zamordowało następujących mężczyzn:

  1. Borkiwski Iwan, lat 31;
  2. Błakita Wasyl, lat 39;
  3. Gach Hryhorij, lat 30;
  4. Gach Stepan, lat 46;
  5. Karpyński Iwan, lat 24;
  6. Karpyński Ilko, lat 32;
  7. Łaszyn Iwan, lat 36.

Przed rozstrzelaniem wszystkich porozbierali z ubrania wierzchniego, pościągali buty i tak bosych i prawie gołych prowadzili przez wieś. Po drodze strasznie bili i kazali oddać broń, lecz żaden z nich nie przyznawał się, że posiada karabin. Wszystkich przygnali na plac koło sołtysa (Hrycyka) i tu zaczęli rozstrzeliwać. Jaki pierwszego rozstrzelali Łaszyna Iwana, następnie innych. Obydwaj Karpińscy, zobaczywszy niechybną śmierć, zaczęli uciekać, ale ich złapali i rozstrzelali.

6 kwietnia 1945 r. WP (szturmówka), MO z posterunków w powiecie lubaczowskim oraz polska szumowiny cywilne z okolicznych wsi (Chotylub, Cieszanów, Ruda Różaniecka, Lubaczów, Rudka i inne) w liczbie około 300 osób przeprowadzili akcję terrorystyczną na wieś Gorajec. Podczas trwającej 3–4 godziny akcji zamordowali takich ludzi:

  1. Abramyk Anna, lat 17;
  2. Abramyk Olko, lat 44;
  3. Abramyk Kateryna, lat 55;
  4. Abramyk Teodor, lat 40;
  5. Biły Iwan, lat 56;
  6. Bohun Teodor, lat 33, ze wsi Chotylub;
  7. Boriweć Anastazija, lat 18;
  8. Boriweć Wołodymyr, lat 7;
  9. Boriweć Mychajło, lat 60;
  10. Bruś Wołodymyr, lat 5;
  11. Bruś Hryhorij, lat 35;
  12. Borkiwśka Kateryna, lat 16;
  13. Borkiwśka Marija, lat 32;
  14. Borkiwśka Olha, lat 2;
  15. Bumbar Andrij, lat 51;
  16. Bumbar Iwan, lat 60;
  17. Bumbar Mychajło, lat 46;
  18. Bumbar Ołeksa, lat 46;
  19. Wawrykowycz Iwan, lat 53;
  20. Ważna Anna, lat 69;
  21. Wijtowycz Andrij, lat 17;
  22. Wijtowycz Anna, lat 57;
  23. Wijtowycz Iwan, lat 63;
  24. Wojtkiw Wasyl, lat 37;
  25. Worobel Hryhorij, lat 50;
  26. Worobel Nastia, lat 40;
  27. Worobel Teodor, lat 54;
  28. Worobel Jurij, lat 48;
  29. Hrabeć Iwan, lat 45;
  30. Hrabowycz Wasyl, lat 44;
  31. Hrycyk Anastazija, lat 77;
  32. Hrycyk Wasyl, lat 69;
  33. Hrycyk Hryhorij, lat 57;
  34. Hrycyk Jewa, lat 35;
  35. Hrycyk Iwan, lat 44;
  36. Hrycyk Marija, lar 42;
  37.  Hrycyk Mychajło, lat 58;
  38. Hrycyk Jarosław, lat 13;
  39. Gach Anastazija, lat 32;
  40. Gach Wasyl, lat 46;
  41. Gach Wasyl, lat 52;
  42. Gach Hryhorij, lat 58;
  43. Gach Jewa, lat 26;
  44. Gach Paraskewija, lat 58;
  45. Gach Marija, lat 6;
  46. Gach Paraskewija, lat 37;
  47. Gach Dmytro, lat 43;
  48. Hroch Iwan, lat 4;
  49. Hroch Iwanna, lat 17;
  50. Hroch Anastazija, lat 37;
  51. Kaczor Iwan, lat 54;
  52. Kaczor Mykoła, lat 40;
  53. Kołeha Hryhorij, lat 43;
  54. Kobak Marija, lat 8;
  55. Kobak Paraskewija, lat 45;
  56. Kohut Stepan, lat 55;
  57. Kozij Anastazija, lat 59;
  58. Kozij Andrij, lat 52;
  59. Kozaj Wasyl, lat 37;
  60. Kozij Iwan, lat 5;
  61. Kozij Kateryna, lat 17;
  62. Kozij Marija, lat 8;
  63. Kozij Marija, lat 13;
  64. Kozij Mychajło, lat 45;
  65. Kozij Mychajo, lat 2;
  66. Kozij Paraskewija, lat życia 55;
  67. Kozij Paraskewija, lat 34;
  68. Kozij Petro, lat 70;
  69. Kołosiwska Anna,  lat 47;
  70. Koosiwska Marija, lat 18;
  71. Kołosiwska Paraskewija, lat 55;
  72. Kołosiwski Hryhorij, lat 4;
  73. Kołosiwski Iwan, lat 10;
  74. Kołosiwski Iwan, lat 60;
  75. Kołosiwski Ołeksa, lat 49;
  76. Kordupel Anna, lat 49;
  77. Kordupel Anna, lat 51;
  78. Kordupel Petro, lat 53;
  79. Kordupel Jurij, lat 30;
  80. Kordupel Andrij, lat 13;
  81. Krupski Iwan, lat 5;
  82. Krupska Paraskewija, lat 45;
  83. Krućko Iwan, lat 66;
  84. Kulczycki Wasyl, lat 61;
  85. Kulczycki Ilko, lat 44;
  86. Kurij Anna, lat 2;
  87. Kurij Wasyl, lat 57;
  88. Kurij Dmytro, lat 52;
  89. Kurij Jewa, lat 52;
  90. Kurij Marija, lat 26;
  91. Kurij Petro, lat 39;
  92.  Kuszil Anastazija, lat 42;
  93. Kuszka Marko, lat 55;
  94. Kuszczak Jarosław, lat 29;
  95. Łaszyn Anastazija, lat 70;
  96. Łaszyn Anna, lat 43;
  97. Łaszyn Iwan, lat 11;
  98. Łaszyn Hryhorij, lat 35;
  99. Łaszyn Iwan, lat 11;
  100. Łaszyn Mykyta, lat 68;
  101. Łaszyn Mychajło, lat 3;
  102. Łaszyn Mychajo, lat 2;
  103. Łaszyn Stepan, lat 75;
  104. Łebedowycz Bogdan, 2 miesiące życia;
  105. Łebedowycz Wasyl, 59 lat życia;
  106. Łebedowycz Marija, lat 23;
  107. Łeśkiw Jewa, lat 42;
  108. Łeśkiw Jasafat, lat 7;
  109. Mańkiw Dmytro, lat 48;
  110. Melnyk Wołodymyr, lat 10;
  111. Melnyk Iwan, lat 13;
  112. Melnyk Iwan, lat 14;
  113. Pyłypeć Iwan, lat 50;
  114. Płazmo Mykoła, lat 45;
  115. Rebizant Anna, lat 45;
  116. Rebizant Iwan, lat 15;
  117. Rebizant Kateryna, lat 33;
  118. Rebizant Kateryna, 49 lat życia;
  119. Rebizant Mychajło, lat 56;
  120. Rebizant Jurij, lat 46;
  121. Rebizant Jarosław, lat 2;
  122. Syhłowa Jewa, lat 51;
  123. Syhłowy Wasyl , lat 15;
  124. Syhłowy Dmytro, lat 48;
  125. Syhłowy Hryhorij, lat 53;
  126. Syhłowy Iwan, lat 61;
  127. Syhłowy Teodor, lat 52;
  128. Skorupa Hałyna, lat 18, ur. w Cieszanowie, zamężna we wsi Żuków;
  129. Sucharyna Mychajło, lat życia 128;
  130. Terech Stepan, lat życia 54;
  131. Terech Wasyl, lat 15;
  132. Tomkiw Roman, lat 27;
  133. Tomkiw Jurij, lat 56;
  134. Tymeć Iwan, lat 51 (ze średnim wykształceniem);
  135. Frankiwski Wasyl, lat życia 49;
  136. Frankiwski Jurij, lat 41;
  137. Cyca Dmytro, lat 51;
  138. Bumbar Iwan, lat 60;
  139. Bumbar Iwan, lat 57;

[…] Podczas wspomnianej akcji wieś okrążyli jeszcze w nocy. Raniutko zaczęli podchodzić do wsi, obstrzeliwując ją huraganowym ogniem ze wszystkich rodzajów broni, aby wywołać we wsi panikę. Mieszkańcy wsi zaczęli uciekać we wszystkie strony i chować się, gdzie kto mógł. Po wejściu do wsi Polacy zaczęli palić domy, rzecz jasna dobrze wcześniej je rabując i strzelać do ludzi od strony lasu po cerkiew nie bacząc na różnicę kobiet, mężczyzn, dzieci, a za cerkwią wyłącznie mężczyzn. Z trupów, a także jeszcze żywych kobiet ściągali obuwie i ubranie. Do kobiet krzyczeli: „Miejcie samostijną Ukrainę! Módlcie się do swojego Bandery! Gdzie wasi z lasu? Czego was nie bronią?” itp. Po akcji poszli w stronę Żukowa, na Cieszanów i Lubaczów. Tego dnia rannych zostało 29 osób.

[…]

Razem: zamordowanych 149, w tym 79 mężczyzn, 43 kobiety, 1 dziecko do 1 roku życia, 7 dzieci do lat 5, 19 do lat 15 – wszyscy zamordowani przez WP, MO, polską ludność cywilną za wyjątkiem 2 mężczyzn, z których jednego zamordowała polska banda, a jednego polska partyzantka. […]

Źródło: Informacija pro ukrajinśki seła Zakerzonnia ta jich meszkanciw, szczo postradały w rezultati polśkych napadiw, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rokach u dokumentach OUN ta UPA, W. Wiatrowycz, t. 1, Lwiw 2011, s. 921–926.

MATERIAŁY do historii wsi
Relacje i wspomnienia
Dotychczas opublikowano kilka wspomnień o Gorajcu, w tym opisów wydarzeń we wsi w dniu 6 kwietnia 1945 r.
Poniżej dostępny jest plik PDF z fragmentem książki: Wasyl Borodacz, Steżkamy ridnoji zemli, Brenford 1970, s. 102-110.
Wasyl Borodacz, Trahedija sela Horajec

Dokumenty Społecznego Komitetu Budowy Pomnika w Gorajcu
W 1996 r. Eudokia Fil z Przemyśla, była mieszkanka Gorajca, w imieniu Społecznego Komitetu Budowy Pomnika w Gorajcu zapoczątkowała starania o upamiętnienie mieszkańców tej wsi, którzy stali się ofiarami II wojny światowej i wydarzeń powojennych. Pełna dokumentacja tych starań jest dostępna
tutaj

STARA ZABUDOWA

KRZYŻ PAŃSZCZYŹNIANY

Kamienny krzyż upamiętniający uwolnienie chłopów gorajeckich z zależności pańszczyźnianej stoi na początku wsi, po prawej stronie drogi wiejskiej, której odgałęzienie w tym miejscu biegnie w kierunku pobliskiego lasu i cmentarza. Wykonany najprawdopodobniej przez bruśnieńskich mistrzów kamieniarskich.
Fotografie z 21 sierpnia 2010 r.

KRZYŻ przydrożny

Kamienny krzyż stoi na niewielkim wzniesieniu cerkiewnym w centrum wsi, ok. 50 m przed cerkwią, po prawej stronie drogi prowadzącej do centrum wsi.
Fotografie z 21 sierpnia 2010 r.


KRZYŻE przydrożne pozostałe

Na fotografiach widoczne są trzy inne kamienne krzyże przydrożne znajdujące się na terenie wsi Gorajec. Trzy pierwsze – to krzyż na początku do wsi, na terenie ogrodu, po lewej stronie drogi, od której oddzielony jest drewnianym płotem. Czwarta fotografia – to krzyż znajdujący się w drugiej części Gorajca, po prawej stronie drogi. Piąta uwidacznia krzyż tuż przy wjeździe do wsi, przed zakrętem w lewo, po prawej stronie drogi wiodącej do wsi z drogi głównej Cieszanów-Narol.
Fotografie z 21 sierpnia 2010 r.

GRÓB NIEZNANEGO ŻOŁNIERZA

Usypany z ziemi w formie kurhanu Grób Nieznanego Żołnierza (ukr. Могила невідомого вояка) znajduje się na cmentarzu wiejskim, przy dawnym wejściu głównym, po lewej stronie grobowca. Usypany prawdopodobnie na początku lat 40. XX w. Fotografie z 21 sierpnia 2010 r.

UPAMIĘTNIENIE ofiar pacyfikacji

Dnia 6 kwietnia 1945 r. 2. batalion Wojsk Wewnętrznych Rzeczpospolitej Polskiej dokonał pacyfikacji wsi. W jej wyniku śmierć poniosło nie mniej niż 178 mieszkańców narodowości ukraińskiej, obywateli polskich, w tym dzieci. Z inicjatywy Społecznego Komitetu Budowy Pomnika Ofiar wsi Gorajec w dniu 21 sierpnia 2010 r. na terenie nieczynnego obecnie cmentarza odsłonięty został pomnik ku czci poległych w dniu 6 kwietnia 1945 r., a także ofiar z lat 1942-1947.
Fotografie z 21 sierpnia 2010 r.

CMENTARZ
Fotografie z 21 sierpnia 2010 r.

CMENTARZ uzupełnienie
Fotografie z 21 sierpnia 2010 r.