Radawa

РАДАВА (pol. Radawa) – do 1947 r. wieś ukraińska w powiecie jarosławskim. W 1939 r. liczyła 1130 mieszkańców, z pośród których 710 było Ukraińcami, 380 Polakami, 40 Żydami [Kubijowycz, 29].


HISTORIA
Radawa, pierwotnie Rudawa, jako osada prawdopodobnie istniała jeszcze w czasach staroukraińskiego Księstwa Halicko-Włodzimierskiego. W dokumentach wzmiankowana po raz pierwszy w 1378 r. w nadaniu polskiej królowej Jadwigi zapewne już lokowanej wsi dla szlachcica Jana z Tarnowa. Wg danych archeologicznych w Radawie w średniowieczu wydobywano rudę żelaza.
WIEK XIX
W „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego” Radawie poświęcono m.in. następujące informacje: „Wieś, powiat jarosławski, nad Lubatówką (powinno być Lubaczówką – B.H), dopływem Sanu, w równinie piaszczystej, otoczona zewsząd sosnowymi borami. We wsi jest kościół parafialny rzymskokatolicki, szkoła ludowa i dwa młyny wodne. […] Wieś pochodząca zapewne z XVI w., była własnością jezuitów jarosławskich, którzy w 1594 r. zbudowali tu drewniana kaplicę przy dworze. Po zniesieniu zakonu w 1774 r. zamienił rząd austriacki, który tę wieś wcielił do funduszu naukowego, kaplicę na kościół parafialny, dodając uposażenie z funduszu religijnego. Parafia [rzymskokatolicka – B.H.) należy do diecezji przemyskiej, dekanatu jarosławskiego, i obejmuje Cetulę, część Czercz, Mołodycz, Surmaczówkę, Zapałów i Zaradawę, w ogóle 1531 dusz rzymskokatolickich, 6 protestantów i 147 Żydów.
Prócz kościoła rzymskokatolickiego jest w drewniana cerkiew dawniejsza, niegdyś stanowiąca osobne probostwo, teraz zaś filia Cetuli. Uposażenie dawnego probostwa stanowiło 43 morgi roli i 7 morgów łąk, należących i dzisiaj do uposażenia probostwa greckokatolickiego. Radawa ma 134 domy, 753 mieszkańców; obszar większej posesji (Wilhelm hrabia Siemieński) 3 domy, 16 mieszkańców; podług wyznania jest 265 rzym. kat., 405 gr.kat. i 68 izraelitów. Przeważna część izraelitów (63) przebywa we wsi. Z obszaru 5296 morgów lasy sosnowe i wydmy zalesione zajmują prawie trzy czwarte części; obszar większy ma 3847 morgów […} [SGKP, t. 9, 376-377].
WIEK XX
Mordy na mieszkańcach
Fragment sprawozdania referenta politycznego II Okręgu OUN Kraju Zakerzońskiego Dymitra Dzioby „Stala” z 25 kwietnia 1945 r.

[…] 21 kwietnia 1945 r. banda polska z Wiązownicy i zza Sanu napadła na Terebnie, przysiółek Radawy. Przysiółek spalono, mordując następujących Ukraińców:
1. Terebowiec Dmytro lat 80, wieśniak;
2. Skorobatko Ołeh „–” 70 „–”;
3. Naspińska Anna „–” 80 „–”;
4. Kubach Jewa „–” 35 „–”.
Zamordowanych powrzucano do ognia. […]
Źródło: Informacija pro antyukrajinśki akciji na terenach Jarosławszczyny ta Lubacziwszczyny, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 867. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

„Pierwszą ofiarą był Wasyl Bochno z Terebnia, któego Jan Tyran z Radawy przywiązał do drzewa i zakłuł bagnetem. Następnie bandy z Wiązownicy zabiły w Terebniu dwoje starych mieszkańców, a także Waca i upowca Iwana Skuratkę. W Radawie zamordowali chorego Biłego (zwanego we wsi Cujko). Zabili na moście i rzucili do wody Werbyckiego i małego chłopca Cienkiego na pastwisku. Armia Krajowa zabiła Anielę Biłą i Wołodymyra Szegdę. Wracającego ze sklepu Petrę Bochnę zatrzymał jakiś Polak i polecił okazać dokumenty osobiste. Gdy okazało się, że Bochno jest Ukraińcem, nieznany bandyta wystrzelił mu w twarz i odjechał rowerem, a ranny dowlókł się do wsi, gdzie go uratowano” [Jarosławszczyna i Zasiannia…, 523-524].

W okresie 16-20 czerwca 1947 r. Wojsko Polskie deportowało z Radawy 568 obywateli polskich narodowości ukraińskiej [Misiło, 408].

STAN ZABYTKÓW UKRAIŃSKIEJ KULTURY MATERIALNEJ
Wyniki monitoringu z 2 września 2011 r.

CERKWISKO
„Cerkiew w Radawie. pod wezwaniem Arch. Michała, drewniana, zbudowana w 1860 r., odnowiona w 1900 r., stała po środku wsi, obsadzona była pięknymi lipami. Plac wokół cerkwi był dosyć duży, mieścił m.in. dzwonicę. […] Po dokonanym przemocą wysiedleniu ludności ukraińskiej na „ziemie odzyskane” w 1947 r. cerkiew w Radawie została w 1948 r. lub 1949 r. rozebrana i przewieziona za San, gdzie zbudowano z niej szopę” [Jarosławszczyna i Zasiannia…, 520-521].


CMENTARZ
Cmentarz znajduje się po środku wsi, po drugiej stronie drogi, za która stała cerkiew. Położenie cmentarza w sąsiedztwie cerkwi, cmentarz rzymskokatolicki wokół dawnej kaplicy oraz niedawne metryki rzymskokatolickich nagrobków wskazują na to, że obecny cmentarz radawski pierwotnie był cmentarzem greckokatolickim, a dopiero w XX w. pod wpływem wydarzeń politycznych zaczął zmieniać swe wyznaniowe oblicze. Część greckokatolicka nosi ślady niszczenia dokonanego przez ludzi, a także warunki atmosferyczne, jest zaniedbana.

KRZYŻE

Dawna ZABUDOWA wsi

Dawny przysiółek TEREBIEŃ

Terebień leżał na południowy-wschód od Radawy. Został spalony przez polskie zgrupowanie wojskowe z Wiązownicy 18 kwietnia 1945 r. Pozostały dwa krzyże przydrożne. Drugi z nich, ufundowany w 1899 r. przez Teodora Terebieńca, upamiętnia zniesienie pańszczyzny w Galicji wschodniej przez rząd austriacki. Podziękowanie dla autora fotografii, przemyskiego fotografa Jacka Szwica, za udostępnienie fotografii dla AR. Wykonane zostały latem 2009 r.