ПАНТНА (pol. Pętna) – do 1947 r. wieś ukraińska w powiecie gorlickim. W 1939 r. liczyła 780 mieszkańców, spośród których wszyscy byli narodowości ukraińskiej [Kubijowycz, 25].
DOKUMENTY
1959 listopad 30, Gorlice – Meldunek specjalny KPMO w Gorlicach dla zastępcy komendanta SB KWMO w Rzeszowie dotyczący pożaru zabudowań gospodarczych w Pętnej
W dniu 28 listopada 1959 r. o godz. 1-wszej w nocy wybuchł pożar w zabudowaniach gospodarczych w gromadzie Małastów przysiółek Pętna u Ob. Wołkowicz Emila s. Wojciecha i Zofii z d. Motyka, ur. 24.XII.1915 r. w Siedliskach, narodowości polskiej, obywatelstwa polskiego, bezpartyjny, zawodu rolnik, posiadający gospodarstwo rolne łącznie 10,13 ha (w tym 4 ha dzierżawi), żonaty, na utrzymaniu posiada żonę i 3 dzieci od lat 1,5 do 10-ciu, zamieszkały w Pętnej nr 61 pow. Gorlice.
Pożar w zabudowaniach Wołkowicza Emila wybuchł o godz. 1-wszej w nocy. Akcja ratownicza była utrudniona ponieważ była silna wichura (wiatr południowo-wschodni) tak, że z chwilą zauważenia pożaru przez Wołkowicza Emila jedyne wyjście z domu to było okno. W wyniku pożaru z domu zdołali się uratować Wołkowicz Emil i dwoje dzieci 3-letni i 10-letni chłopcy. Natomiast żona wymienionego Wołkowicz Stefania z d. Kucharczyk c. Jana i Katarzyny, ur. 9.V.1920 r. w Rzepienniku Strzyżewskim oraz dziecko lat 1,5 ponieśli śmierć. Całość zabudowań i dobytku zostało spalone, straty materialne w/g prowizorycznych obliczeń wynoszą 250 tys. złotych.
Od powyższego pożaru z powodu silnej wichury […] w odległości 20 m. od zabudowań Wołkowicza Emila spaliły się zabudowania gospodarcze należące do Ob. Wszołka Józefa s. Jana i Katarzyny z d. Kucharczyk, ur. 21.X.1912 r. w Rzepienniku Strzyżewskim, narodowości polskiej, obywatelstwa polskiego, z zawodu rolnik posiadający gosp. rolne 7 ha, bezpartyjny, żonaty – posiadający żonę i 4-ro dzieci od lat 9-20-tu, zamieszkały Małastów przysiółek Pętna pod nr 60 pow. Gorlice. […]
W wyniku wykonywania czynności operacyjnych wstępnych ustalono, że: Wymieniony Wołkowicz do gromady Pętna przybył 8.V.1948 r. otrzymując gospodarstwo rolne z PFZ po wysiedleniu w akcji „Wisła” Tychanicza Michała. Wołkowicz Emil był wzorowym gospodarzem i uchodzi obecnie jako jeden z najbogatszych gospodarzy i na bieżąco w terminie uiszczał należności finansowe dla Państwa.
W okresie gospodarowania Wołkowicza Emila wiosną 1958 r. do gromady Pętna przybył na odwiedziny Tychanicz Michał, który mieszka obecnie w gromadzie Pierzwin pow. Zielona Góra. Będąc Tychanicz Michał u Wołkowicz Emila rozmawiali ze sobą. W/g zeznania Wołkowicza – Tychanicz Michał miał powiedzieć, że nie nosi się z zamiarem powrotu do gromady Pętna i życzył Wołkowiczowi Emilowi, by dalej tak wzorowo prowadził to gospodarstwo jak dotychczas.
W miarę upływu czasu więcej napływało rodzin narodowości ukraińskiej tak, że obecnie w gromadzie Pętna mieszka 40 rodzin gospodarzy, w tym 10 rodzin narodowości ukraińskiej. I obecnie w czerwcu 1959 r. do gromady Pętna na pobyt stały przybyła córka Tychanicza Michała – Krystyna, która jest zamężna za Hływa Józefem i obecnie zamieszkuje w gromadzie Pętna pod nr 63 wraz z mężem i jest sąsiadem Wołkowicza Emila.
Z ważniejszych danych ustalono, że jesienią 1958 r. w gromadzie Pętna przebywał Ob. Tacyn, narodowości ukraińskiej (poprzednio wysiedlony w ramach akcji „Wisła”, który w wyniku starań otrzymał od PFZ z Wydziału Rolnictwa PRN Gorlice działkę rolną ok. 8 ha. Tenże ob. Tacyn nie był zadowolony, ponieważ wydzielono mu działkę nie na jego poprzedniej własności (poprzednio był na tym gospodarstwie rolnym osadnik ob. Dyl, którego gospodarstwo latem 1947 r. spaliło się od iskry z komina – zaraz sąsiad Wołkowicza Emila).
Po spaleniu się gospodarstwa Dyla grunt orny wziął w dzierżawę Wołkowicz Emil. Wobec czego Tacyn zwrócił się do Wołkowicza Emila, aby ten wyraził zgodę i odstąpił mu z tej ziemi dzierżawnej działkę, by mógł sobie pobudować zabudowania gospodarcze, jednak Wołkowicz Emil na to się nie zgodził. I jak zeznała Ciupińska Barbara Tacyn do niej miał mówić odgrażając się pod adresem Wołkowicza Emila, że „on nie będzie miał, ale i nie będzie miał też i Wołkowicz”. Tacyn zaraz po tym wyjechał na Ziemie Zachodnie, gdzie prowadzi gospodarstwo rolne i od 1958 r. nie był widziany w tamt. okolicy.
Wołkowicz Emil udzielał się społecznie, był w różnych komisjach gromadzkich, jak również był przeciwnikiem, by w szkole powszechnej w Małastowie nie wprowadzać języka ukraińskiego. Ponadto brał udział w remontowaniu cerkwi, która została przekształcona na kościół rzym-kat., z czego nie byli zadowoleni gospodarze narodowości ukraińskiej.
Odnośnie drugiego poszkodowanego tj. Wszołek Józefa: przybył on do gromady Pętna 15 czerwca 1947 r. z gromady Rzepiennik Strzyżewski pow. Gorlice. Objął gospodarstwo rolne po wysiedlonym w akcji „Wisła” Ciok Michale. Rodzina Ciok Michała współpracowała z grasującymi bandami UPA na terenie gromady Małastów – Pętna. Córka Ciok Michała – Maria Ciok była czynną członkinią w bandzie UPA, będąc nadrejonową sanitariuszką nadrejonu „Werchowyna”. (Obecnie występuje pod innym nazwiskiem, zwerbowana do współpracy z b. Organami Bezpieczeństwa obecnie na łączności Wydz. II Dep. II M.S.W. w Warszawie). Z rodziny Cioków w końcu 1956 r. był syn Cioka Michała w gromadzie Pętna kilka dni celem odwiedzenia znajomych i ewentualnego objęcia gospodarstwa rolnego. Gdy dowiedział się, że osadnik Wszołek Józef spłacił za grunt nadany do PFZ i nie ma zamiaru opuścić gospodarstwa, wyjechał i do chwili obecnej nikt z rodziny Ciok Michała nie był widziany na tamtejszym terenie. […]
Na podstawie stanu faktycznego i w wyniku dotychczasowych wstępnych czynności operacyjnych nasuwają się następujące wnioski w powyższej sprawie. Pożar w zabudowaniach gospodarczych mógł nastąpić:
1) od wadliwej budowy pieca i przewodu kominowego z uwagi na starą budowę budynków gospodarczych będących własnością Wołkowicz Emila.
- dane te stwierdzają, że w dniu tym tj. 27.XI.br. w godzinach rannych żona Wołkowicz Stefania w piecu chlebowym piekła chleb (zeznania Wołkowicza),
- w podobny sposób spłonęły zabudowania gospodarcze ob. Dyla w 1957 r. (sąsiad Wołkowicza Emila).
2) ewentualnie podpalenia mógł dokonać NN sprawca wykorzystując dogodną porę nocną i sprzyjające warunki klimatyczne (wiatr południowo-wschodni) niszcząc z premedytacją przez podpalenie zabudowania gospodarcze Wołkowicza Emila, obliczając zarazem, że pożar musi się przenieść momentalnie na zabudowania gospodarcze ob. Wszołka Józefa.
Odnośnie powyższej sprawy po skonsultowaniu się z Referatem Dochodzeniowym KP MO i Prokuraturą Powiatową w Gorlicach sprawa ta zostanie umorzona z art. 215 § 2 KK.
Niezależnie od powyższego z Referatem Dochodzeniowym zostanie opracowany plan operacyjnych przedsięwzięć w powyższej sprawie celem wyjaśnienia całkowicie okoliczności powstania pożaru u ob. Wołkowicz Emila.
Z-ca Komendanta KP MO d/s Bezp. w Gorlicach
[nieczytelny podpis odręczny]: Szymański
(-) Cz. Szymański kpt.
Źródło: Archiwum IPN w Rzeszowie.
HISTORIA
Pętną w 1557 r. lokował na prawie wołoskim starosta biecki. W latach 80. XIX w. wieś zamieszkiwało 658 grekokatolików, 8 rzymskich katolików i 14 wyznawców wiary Mojżeszowej [SGKP VIII, 39-40]. W tym czasie posiadała tu majątek polska rodzina Siemieńskich.
W czasie akcji “Wisła” Wojsko Polskie wygnało z Pętnej 462 obywateli polskich narodowości ukraińskiej. Nastąpiło to 9 czerwca 1947 r. Pozostało we wsi 14 osób [Akcja Wisła 2013, 1031]. Wg mieszkanki Pętnej Marii Rotko byli to członkowie rodzin mieszanych [rozmowa z 21.12.2014 r.].
W latach 1945-1947 ukraińscy mieszkańcy wsi udzielili znacznego wsparcia ukraińskiemu ruchowi antykomunistycznemu, wiele młodych osób służyło w jego szeregach. Z tej wsi pochodziła ur. w 1926 r. Maria Bajus, narzeczona Michała Fedaka “Smyrnego”, będącego rejonowym przywódcą OUN w tej części Łemkowszczyzny. Została złapana i umieszczona w polskim obozie koncentracyjnym w Jaworznie, ale nie załamała się w śledztwie, a po wyjściu z obozu uciekła wraz ze “Smyrnym” do Niemiec Zachodnich.
Rzeczpospolita Polska uwięziła w obozie koncentracyjnym w Jaworznie 17 Ukraińców z Pętnej [Akcja Wisła 2013, 684].
DZIEDZICTWO UKRAIŃSKIEJ KULTURY MATERIALNEJ
Wyniki monitoringu z 21 grudnia 2014 r.
CERKIEW z dzwonnicą
KRZYŻE, FIGURY, KAPLICZKI przydrożne
Galeria podaje materiał fotograficzny w kolejności od górnej części wsi, czyli od Banicy, do dolnej, a zatem do Małastowa. Zdecydowana większość przedstawionych obiektów stoi po prawej stronie drogi wiejskiej w odległości rzadko przekraczającej 10 m.
CMENTARZ stary
CMENTARZ nowy
Dawna zabudowa
