СУТІЙСЬК (pol. Sutiejsk, dziś Sąsiadka) – dawny gród i osada ruska, obecnie w powiecie zamojskim.

HISTORIA

Sutiejsk 1 – nazwa miejscowa zapisana w „Powieści dorocznej” pod r. 1097 jako Сутьска, co potem mylnie przerobiono na Сутеьскъ. U geografa arabskiego al-Idrīsī’ego z XII w. Sutāska lub Sutēzka. Gród z pogranicza pol.-rus. w okolicy Czerwenia, identyfikowany z miejscowością Sąsiadka (Sąciaska) koło Szczebrzeszyna, zapisaną w 1564 r. Saczaska. Wyraz prasłowiański *sǫtěska, […] ukr. сутісок 'ciasna ulica, ciasne przejście’ […].

2. Sutiejsk – gród ruski na pograniczu polskim. Po raz pierwszy wspomniany został pod r. 1076 w Pouczeniu Włodzimierza Monomacha jako miejsce zawarcia układu pol.-rus. Następna wiadomość „Powieści dorocznej” z r. 1097 mówi o zajęciu Sutiejska przez ks. włodzimierskiego Dawida Igorowicza. W literaturze przyjmuje się także, że nazwa geogr. Sutāska-Sutēska zanotowana przez geografa arab. al-Idrīsī’ego dotyczy Sutiejska. Lokalizacja jest sporna, najwięcej zwolenników ma identyfikacja z grodziskiem zachowanym we wsi Sąsiadka pow. Zamość. […]

Grodzisko leży u nasady wąskiego cypla ciągnącego się w poprzek szerokiej doliny Poru, lewobrzeżnego dopływu Wieprza. Gród ryglował dogodne przejście przez bagniste tereny zalegające dolinę rzeki, które wykorzystywała droga łącząca Kijów z Krakowem i Gnieznem przez Włodzimierz–Czerwień. Gród wzniesiono na miejscu rozległej osady otwartej, pochodzącej zapewne z w. X. Reliktami jej są ślady półziemianek, jam zasobowych i cmentarzyska szkieletowego, na którym rozkopano kilka pochówków. Stwierdzono przy tym, że zmarłych grzebano w wydrążonych pniach drzew. Gród wzniesiony około połowy XI w. był obiektem dwuczłonowym, składającym się z niewielkiego, wydzielonego gródka feud. oraz rozległego, obwarowanego podgrodzia o charakterze produkcyjnym, być może protomiejskim. W miejscach najłatwiej dostępnych broniły grodu fortyfikacje izbicowe, a od strony parowów jedynie pojedyncze ogrodzenie. […] Fortyfikacje grodu były dwu- lub trzykrotnie odbudowywane po kolejnych zniszczeniach w w. XI—XII. […] Wewnątrz grodu odsłonięto ślady budynku mieszkalnego, pomieszczeń gosp. oraz studni. Na terenie częściowo poznanego podgrodzia odkryto półziemiankowe domy zrębowe o regularnym układzie zabudowy. Wewnątrz każdego domu były dwa piece kopułkowe. W pobliżu domostw odsłonięto osiem jam zasobowych na zboże i mięso oraz dwa piece wolno stojące.

Zabytki ruchome wydobyte w toku wykopalisk świadczą o wysokim poziomie rus. kultury materialnej mieszkańców Sutiejska. Do najważniejszych znalezisk należy pięć pieczęci ołowianych księcia Dawida Igorowicza.

Budowę grodu S. wiąże się z obroną zachodnich granic Rusi przez Jarosława Mądrego. Opinie poszczególnych badaczy wobec zaliczania go do terytorium tzw. Grodów Czerwieńskich są sporne. Prawdopodobnie za czasów Bolesława Śmiałego Sutiejsk został przyłączony do Polski (1069?) i pod władzą pol. pozostawał do r. 1097. Uległ zniszczeniu w pierwszej połowie XIII w. Wiąże się to bądź z okresem wyprawy ks. halickiego Romana w r. 1205, bądź, co bardziej prawdopodobne, z najazdami tatarskimi. Miejsce Sutiejska zajął pobliski Szczebrzeszyn […].

Źródło: Поучение Мономаха, w: А. С. Орлов, Владимир Мономах, М.—Л. 1945, s. 140; Пов. вр. л., t. 1, s. 159, 180, 360, 382; t. 2, s. 440—1, 464. […] [Fragmenty hasła Sutiejsk w: Słownik starożytności słowiańskich t. V, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975, s. 485-486]

DZIEDZICTWO UKRAIŃSKIEJ KULTURY MATERIALNEJ

Wyniki monitoringu z 2020 r.

BIBLIOGRAFIA

A. Gieysztor, Prace badawcze na obszarze Grodów Czerwieńskich, KHs., 60, 1953, nr 1, s. 313 i n.; Z. Wartołowska, Gród czerwieński Sutiejsk na pograniczu polsko-ruskim, Światowit, 22, 1958, i rec. L. Rauhut, Arch. Pol., 5, 1960, s. 165—73; A. Poppe, Gród Wołyń, St. wér., 4, 1958, s. 286 i n., 289 i n.; T. Wąsowicz, Uwagi w sprawie osadnictwa wczesnośredniowiecznego na Lubelszczyźnie, Arch. Pol., 6, 1961, s. 203—53; F. Persowski, Studia nad pograniczem polsko-ruskim w X—XI wieku, W-w 1962; J. Skrzypek, Studia nad pierwotnym pograniczem polsko-ruskim w rejonie Wołynia i Grodów Czerwieńskich, W-wa 1962, s. 166; S. M. Kuczyński, Studia z dziejów Europy wschodniej X—XVII w., W-wa 1965.